Naxwaha Af-Soomaaliga oo Kooban

Qaybaha ugu muhimsan ee naxwaha af-soomaaliga, oo looga baahanyahay xagga sifaynta af-soomaaliga, oo caadiyan loo yiqiin “qaybaha hadalka”, waxay yihiin: magacyada, cayimayaasha (determiners), magacuyaallada, falalka iyo qurubyada. Inta aan loo gudaggelin sifaynta qayb walba waxaa muhim ah in hoosta laga xarriiqo waxyaabaha qaarkood ee u gaarka ah ereyada af-soomaaliga. Ereyada af-soomaaliga waxaa ka mid ah ereyo badan oo lagu magacaabi karo erey-saleedyo, yacnii waa ereyo aan weli naxwe ahaan caddayn waxa ay yihiin. Erey-saleedyada waxaa laga heli karaa weerta dhaxdeeda iyagoo ah magac, kaasoo noqon kara yeele ama layeele (toosan/dadban), ama isagoo ah fal u shaqaynayo khabar ahaan (predicate). Tus.: - qosol (erey-saleed) Halkan qosol loogama baahna (waa magac) Wiilku waa qoslay (waa fal) - caddayn (erey-saleed) Caddayn baa lagaa rabaa (magac) Waxaan caddaynayaa inaad shaqaysay (fal) - quusad (erey-saleed) Iska ilaali quusadka (magac) Inta aadan quusanin ayaan kula hadlayaa (fal) Haddaba waxaa la doorbiday in qaamuuska laba jeer lagu qoro ereyada la midka ah ereyga qosol isagoo magac ah iyo isagoo fal ah. Waxaan halkan ku soo bandhigaynaa astaamaha guud ee ay leeyihin koox- naxweedyada ama qaybaha hadalka ee la xiriira ereyada af-soomaaliga.

Magacyadu waxay tilmaamaan dad, duunyo, shay, ra’yi, fal iwm sida: nin, ari, buug, figrad, maanta, bixid iwm. Haseyeeshe waxaa loo sii kooxeeyaa iyaga oo laga eegayo qaar ka mid ah astaamahooda la xiriira micnahooda, madaama astaamahaasi ay muujinayaan qaabab sarfeed iyo weereed oo kala duwan. Magacyadu waxay la socon karaan cayimayaal (determiners), kuwaasoo dib loogu lifaaqo magacyada, sida aan ku arki doonno bogagga soo socda.

Guud ahaan magacyadu waxay u kala baxaan:

a. Magacyo gaar ah, kuwaasoo lagu aqoonsado qof ama shey gaar ah, sida: Cali, Maryam, Moqdisho iwm. b. Magacyo guud, kuwaasoo ah macgacyo aan cidna u gaar ahayn, sida: geed, nin magaalo, duqnimo iwm, waxaana lagu lifaaqi karaa cayimayaal, waxaana laga dhigi karaa wadar. Magacyada guud laba qaybood ayaa loo sii kala saaraa: magacyo cillanaad oo ay tilmaamayaan wax shanteenna dareemayaal aanu dareemi karin sida: ra’yi, ceeb, run, jacayl, dadnimo iwm. magacyo caadyaal ah oo tilmaamayaan wax nool ama shay la arki karo oo la taaban karo sida: nin, guri, ari, geed iwm. Magacyada caadyaalka ahi waxay u sii kala baxaan laba qaybood: - Magacyo tirsama oo ah magacyo tilmaamaya dad ama shay la tirin karo, sidaa darteed magacyadaas qaab wadareed ayay lahaan karaan. Tus.: buug, guri, nin iwm. afar buug ayaan akhriyey. buugag baan kuu soo iibiyey.

- Magacyo aan tirsamin waa magacyo tilmaamaya wax aan la tirin karin sida: sonkor, biyo, caano, ciid iwm, sidaa darteed suurtaggal ma ah in aan niraahno:* hal sonkor, * laba caano, *afar ciid iwm. Tus.: *labo biyo ayaan rabaa (waa qalad) biyo badan ayaan rabaa (waa sax).

Arrirtan ayaa ugu wacan in ereyadani aanay lahaan karin qaab wadareed. Waxaa kaloo ka mid ah magacyada aan tirsamin magacyo kale oo aan tilmaamaynin qof ama neef xayawaan ah oo keliya, laakiinsee tilmaamaya koox dad ama duunyo ah, oo loo arkayo sidii wax midaysan ama urur ah, sidaa darteed lama raacsin karo tiro wadareed, magacyadaasna waxaa lagu magacaabaa magacyo urur, waxaana ka mid ah: dad, dumar, ari, ido, caruur, geel iwm.Tus.: *afar dad ayaan arkay (qalad) dad badan ayaan arkay (sax)

Sida muuqata magacyadan lama raacsiin karo tiro wadareed, waxaase la raac- siin karaa oo keliya ereyga “badan”, sidaa darteed waxay qayb ka yihiin magacyada aan tirsamin, haseyeeshee qaab ahaan magacyadan waa la

wadarayn karaa iyagoo lagu lifaaqayo dibkabe wadareed oo iyaga u gaar ah (–yaw), sida: dadyaw, geelyaw oo loola jeedo dad badan, geel badan.

a. Caynta: lab iyo dheddig Caynta magaca, gaar ahaan marka aan qodob raacsanayn, waxaa lagu gartaa codkaca iyo dhammaad yara kala duwan ee ay leeyihiin magacyada qaarkood, dib baanse uga faalloon doonnaa arrintaas.

Waxaa ka mid ah: nin(ka), ari(ga), miis(ka), gabay(ga), fal(ka) iwm. Magacyada labeed waxaa lagu aqoonsadaa codkaca (tone) oo ku dhaca shaqalka ka horreeyo midka ugu dambeeya, magacyada dheddigna shaqalka ugu dambeeya ayaa codkacu ku dhacaa. Sidaa darteed aad ayay u badanyihiin magacyada mataanaha ah, oo kala duwanaanta codkacooda uun lagu kala sari karo micnaha kala duwan ee ay kala leeyihiin labada magac oo lab iyo dheddig kala ah sida kuwa soo socda:

Dh ínan (ka) inán (ta) ceesáan (ka) ceesaán (ta) dálab (ka) daláb (ta) shílin (ka) shilín (ta)

Si loo kala saaro caynta magacyada mataanaha ee hal alanlaha ah, yacnii hal shaqal oo keliya leh, waxaa jira hab codayn kale oo lagu kala saaro, waa nooc kale oo shaqalka loogu dhawaaqo: mid culus iyo mid fudud. Bal isku daya in dhawaaq ahaan aad ku kala saartaan caynta ereyadan mataanaha ah:

L (shaqal culus) Dh (shaqal fudud) ur (ka) ur (ta) gar (ka) gar (ta) dul (ka) dul (sha) tuur (ka) tuur (ta) fool (ka) fool (sha)

Waxaa ka mid ah: naag(ta), bad(da), beer(ta), cunid(da). Waxaa kaloo dheddig ah magacyada ku dhamaada -o ama -i intooda badan, sida: dhalo(da), aragti(da), bari(da), xero(da), jago(da), mindi(da) iwm.

b. Tirada: keli iyo wadar Magacyada kelida ah malaha qaab ama lifaaqyo gaar ah, waxayna tilmaamaan dad, duunyo, shay iyo fal, sida: guri, gacan, dal, dhagax, nin, rati, qarin iwm. Si magacyada looga dhigo wadar waxaa jira xeerar kala duwan oo ay kala leeyihiin magacyada labka iyo kuwa dheddigga.

Waxay ku wadaroobaan dibkabayaal kala duwan: - Magacyada hal alanlaha ah waxay ku wadaroobaan dibkabaha - shibbanaha ugu dambeeya ee magaca.Tus.: dal(ka) > dalal(ka), af(ka) > afaf(ka), miis(ka) > miisas(ka)

- Magacyada ka kooban in ka badan hal alan intooda badani waxay ku wadaroobbaan dibkabaha -o, cayntooduna dheddig ayay isu rogtaa. Intaa waxaa sii dheer in dibkabuhu siyaabo kala duwan uu ugu lifaaqmo ereyga: Haddii magac lab oo kelida ah uu ku dhammaado: b, d, n, l, r, waxaa labalaabma shibbanaha ugu dambeeya, cayntiisuna dheddig ayay isu beddeshaa. Tus.: sacab(ka) > sacabbo(da), wadaad(ka) > wadaaddo(da)

Haddii magacu uu ku dhammaado: s, q, c, f, x, i waxaa -o wadareedda iyo xarfaha ku dhammaado ereyga la dhex dhigaa xarafkan -y-. Tus.: dugsi(ga) > dugsiyo(da), magac(a) > magacyo(da)

Qaar ka mid ah magacyada laba alanllaha ah oo ku wadarooba -o waxay lumiyaan shaqalka 2aad, sidoodii hore ayayna laba alanle1 u ahaanayaan, cayntuna isma beddesho. Tus.:

1 Arrintani waa xeer guud oo loo adeegsado markasta oo la arko erey dhismihiisu uu ka koobanyahay shi+sha+shi+sha+shi+sha (shi = shibbane, sha = shaqal); shaqalka gaaban ee u

jilib(ka) > jilbo(ha), garab(ka) > garbo(ha), ilig(ga) > ilko(ha)

- Magacyada ku dhammaada -e waxay ku wadaroobaan dibkabaha -yaal, cayntuna dheddig ayay noqotaa. Tus.: bare(ha) > barayaal(sha), aabbe(ha) > aabbayaal(sha)

- Waxaa jira magacyo labeed oo ay ku wadaroobaan marka codkaca loo durkiyo xagga shaqalka 2aad, cayntuna dheddig ayay noqotaa. Tus.: dibi(ga) > dibi(da) carab(ka) > carab(ta)

- Qaar ka mid ah magacyada ka soo jeeda af carbeedka waxay ku wadaroobaan qaab wadareedka af carbeedka. Tus.: darsi(ga) > duruus(ta) macallin(ka) > macallimiin(ta)

Magacyada dheddig waxay ku wadaroobaan hababka soo socda: - Xitaa magacyada dheddigga ahi dibkabaha -o ayay ku wadaroobaan, cayntuna lab ayay noqotaa. Tus.: kab(ta) > kabo(ha) bad(da) > bado(ha) habar(ta) > habro (ha) gacan(ta) > gacmo(ha)2

- Magacyada dheddig ee kelida ah oo ku dhammaada -i waxay ku wadaroobaan dibkabaha -yo, cayntooduna lab ayay isu rogtaa. Tus.: mindi (da) mindiyo (ha), shini (da) shiniyo (ha)

dhaxeeya waa la xadfaa, sidaasaana ereyga ku noqda saddex alalanle, wuxuu dib ugu noqonayaa laba alanlennimadii hore. 2 Labada erey ee ugu dambeeya waxaaloo adeegsaday xeerka ku xusan tixraaca hoose ee hore.

- Magacyada dheddig ee kilida ah oo ku dhammaada -o waxay ku wadaroobaan dibkabaha -oyin, waxayna isu beddelaan magacyo lab. Tus.: waddo(da) > waddooyin(ka), daawo(da) > daawooyin(ka)

Cayimayaashu waa koox u qaybsan afar qaybood markii laga eego xagga waxqabadkooda micneed, yacnii kala qaybintoodu waxay la xiriirtaa nooca xogwarran ee ay ku biirinayaan hadba magaca dibkabe ahaan loogu lifaaqayo. Waxayna u kala baxaan: qodobo, tilmaameyaal, weyddiimo iyo lahaansho. Giddigoodu waxay leeyihiin: qaab labeed oo ku bilaabanaya xarafka -k iyo qaab dheddigeed oo ka bilaabanaya -t, waxayna waafaqaan hadba caynta magaca ay ku lifaaqmayaan. Cayimayaashu marna ma wadaroobaan xataa haddii magaca ay ku lifaaqanyihiin uu yahay wadar.

Qodobka oo dowrkiisu yahay in uu cayimo magaca laga hadlayo ayaa afaf badani u adeegsadaan laba qaab: qodob wax cayima iyo qodob aan wax cayimin. Af-soomaaliguse wuxuu leeyahay midka wax cayima oo keliya, sida af carbeedka. Taasi waxay la micna tahay in magaca aanu raacsanayn qodob uu yahay wax aan cayinnayn ama aan la aqoonin. Tus.:

Nin baa yimid (halkan qofka laga hadlayo lama yaqaan) Ninka ayaa yimid (halkanse waa la yaqaannaa)

Qodobka soomaaliyeed qaabab kala duwan ayuu leeyahay: -ka iyo -kii oo ay raacaan magaca labeed iyo -ta iyo -tii oo ay raacaan magaca dheddigeed. Haddii lagahadluhu uu ka fogyahay qofka hadlaya ama uu yahay wax mar hore laga hadlay waxaa loo adeegsadaa -kii/-tii, laakiin -ka iyo -ta kuma xirna labadaa arrimood ee hore. Qaabka qodobku wuu isbeddelaa, waxuuna ku xiranyahay hadba sida uu yahay dhammaaka magaca lagu lifaaqayo3

3 Xeerarka aan halkan ku soo bandhigaynaa waxaa la wadaaga cayimayaasha kale ee ka bilaabma -k iyo -t.

Qodobka -ka wuxuu isu beddelaa: -ha, -ga, -a. Xaaladaha keena isbeddelladaasina waa kuwan: qodobka -ka wuxuu isu beddelaa -ha markuu raaco magac ku dhammaada shaqalka -e ama –o. Tus.: kabo + ka = kabaha, qore + ka = qoraha

- -k waxay noqotaa -g marka ay raacdo magac labeed oo ku dhammaada: -g, -w, -aa, -u, -y ama –i. Tus.: buug + ka = buugga, erey + ka = ereyga, guri + ka = guriga,

dhurwaa +ka = dhurwaaga hu + ka = huga,

qabow + ka = qabowga

- -k waxay noqotaa -a marka ay raacdo magac labeed oo ku dhammaado: -h, -x, -q, -c, -kh. Tus.: madax + ka = madaxa, rah + ka =raha, magac + ka = magaca, diiq + ka = diiqa, tookh + ka = tookha.

Qodob dheddigeedka -ta isna wuxuu isu beddelaa: -da ama -sha. - -t waxay noqotaa -d marka ay raacdo magac ku dhammaada shaqalka -o ama -d, -c, -x, -h, -y, hamsa (‘). Tus.: maro + ta = marada , bad + ta = badda, qodax + ta = qodaxda, bac + ta = bacda, gallay + ta = gallayda bu’ + ta = bu’da

- -t waxay noqotaa -sh marka ay raacdo magac ku dhammaada –l. Tus.: ul + ta = usha il + ta = isha bil +ta = bisha dhal + ta = dhasha

Tilmaamayaasha, sida qodobbada, ayaa magaca gadaal looga lifaaqaa, tiradooduna waa saddex, kala duwanaantoodu waxay la xiriirtaa masaafada u dhexaysa hadlaha iyo waxa uu tilmaamayo. Masafadaas saddex meelood ayaa loo kala saaraa:

cayn

dhawaan

durugsan

baallayn Lab -kan -kas -keer Dheddig -tan -tas -teer

Tilmaamyaashu waxay raacaan xeerarka isbeddel-codeeka ee aan ku soo xusnay qaybta qodobbada, sida laga dareemaayo tusaalayaashan. Tus.: Ninkan ayaa iska leh baabuurka Gabdhahaas ayaa u socda dugsiga Wiilkeer baa arday ah

Xitaa dibkabayaasha lahaanshaha waxay u kala baxaan lab iyo dheddig, waxayna muujiyaan waxa uu milkiiluhu leeyahay:

qofka lab dheddig 1° -kayga -tayda 2° -kaada -taada 3° l -kiisa -tiisa 3° dh -keeda -teeda 1° w.so -kaayaga -taayada 1° w.mi -keenna -teenna 2° w -kiinna -tiinna 3° w -kooda -tooda

Qaababkan lahaansho waxay ka koobanyihiin laba shay: dibkabe lahaansho iyo qodob, sida dibkabaha kayga oo ka soo jeeda kay + ka. Xitaa dibkabayaasha lahaanshahu waxay ku billaabmaan -k kuwooda labka ahi, kuwa dheddigga ahina -t, sidaa darteed waxy raacaan xeerarkii isqabadyada ee aan kor ku soo xusnay. Tus.: buuggayga < buug + kayga ardaydiisa < arday + tiisa dalkeenna <dal + keenna ushiinna <ul + tiinna Ishiisa lagu arke Ushiisa lagu dilaa

Waxaa loo adeegsadaa marka la weyddiinayo in la ogaado magaca qofka yeelaha ama layeelaha ah. Dibkabaha –kee labka ayuu u gaar yahay, -tee na dheddigga. Tus.:

dalkee < dal + kee meeshee < meel + tee saacaddee < saacad + tee Buuggee baad akhrisay? Ninkee baa yimid?

Magacuyaalladu dhowr siyood ayay u kala baxaan.Waxaan ka hadalkooda ku billaabaynaa magacuyaallada qofeed oo ay u kala baxaan: magacuyaallo qofeed ee ebyoon iyo magacuyaallo qofeed ee dhimman.

Waxay matalayaan magacyada, weerta gudaheeda waxay ka qabtaan kaalinta yeelaha iyo layeelaha, waxayna yeelan karaan weer faahfaahineed (relative phrase) iwm. Tus.: Iyadu dugsiga ayay aadday (yeele) Cali iyada buu la hadlay (layeele)

Anigu iyada oo taagan baan arkay

Inta badan waxaa ku lifaaqan qodobka -ka/-ta, sida aniga (ani + ka), mararka qaarkoodna qodob la’aan ayay ahaan karaan, gaar ahaan marka lagu lifaaqayo xiriiriyaha -na ama diiradeeyaha baa/ayaa. Tus.: adiga < adi + ka adna < adi + na adigàa < adi + ka + baa adàa < adi + baa

Magacuyaallada qofeed ee abyoon waxay ka koobanyihiin 8 qaab:

1° ke. ani-ga 2° ke. adi-ga

3° ke.l isa-ga 3° ke.dh iya-da 1° w.so anna-ga 1° w.mi inna-ga4 2° w idin-ka 3° w iya-ga

Waa qayb gaar ah, maxaayeelay ma geli karaan kaalinta magaca, sida aan ku aragnay magacuyaallada abyoon. Waxaana shardi ah in lagu meeleeyo falka hortiisa oo keli ah, halkaasoo ah rugtaa koox faleedka (horyaallada, magacuyaallada dhimman iyo qurubyo kale), kuwaasoo isku dhafma. Tus.: Wiilkaas baa i arkay Wiilkaas baa igu arkay xafiiska (igu <i +ku) Arrintan mar hore ayaan kaaga digay (ka+u+ka) War cusub buu noola yimid (na+u+la)

Magcuyaallada dhimman laba qaybood ayay u kala baxaan, waxayna ku kala duwanyihiin xagga kaalinta ay ka kala qabtaan weerta gudaheeda. Qayb kaalintoodu marwaliba waa yeele, qaybta kalena waa layeele.

a. Magacuyaallada dhimman ee yeelaha ah waa kuwan:

1° ke. aan 2° ke. aad 3° ke.l uu 3° ke.dh ay 1° w.so aan / aannu 1° w.mi aynu 2° w aad / aydin 3° w ay Tus.: Macallinka aad aragtay waa taariikhyahan

4 Si loo muujiyo qaabka kooban ee magacuyaalka waxaa gaar looga bixiyey qodobka. Midda kale ereyga so (soocan) waxaa loola jeedaa in qaabka aan/aannu la adeegsado marka lala hadluhu uusan ka mid ahayn yeelayaasha, ereyga kale mi (mideeya) isna wuxuu tilmaamayaa in ereyga aynu la adeegsado marka lala hadlaha uu ka mid yahay yeelayaasha.

Halka ay Maryan ku sugantahay baan (baa + aan) aqaanaa Waxaynu rajaynaynaa in maamulahu uu dhakhsi ku yimaado

b. Magacuyaallada dhimman ee layeelaha ah iyaguna markooda laba qayb ayay u kala baxaan: Kuwan hore ayaana adeegsigoodu badanyahay:

1° ke.

2° ke. Ku 1° w.so Na 1° w.mi Ina 2° w Idin 3°ke.l/3°w Ø (ma laha) Tus.: Way idin arkeen Waad na hagaajisay Muxuu ku baray macallinku?

Sida muuqata qofka 3° ee kelida ama wadarta ah ma laha qaabka magacuyaalka dhimman ee layeelaha ah, haddaba maqnaashihiisa waxaa loo fasirtaa in uu yahay qofka 3°, qofka falka leh waxaa laga garan karaa waxa laga hadlayo (context), sida weertan oo kale: way keeneen, yeeluhu wxuu noqon karaa wadar lab ama dheddig ama waxyaabo aan nooleen. Kuwa kalena waa kuwan:

1° ke. kay 2° ke. kaa 1° w.so kayo 1° w.mi keen 2° w kiin 3° ke.l/3° w Ø (ma laha)

Magacuyaalladan waxaa la adeegsadaa markii barta koox faleedyada ay ku wada kulmaan laba magacuyaal dhimman.Tus.: Wuu iga kaa weyddiiyay Aan isku kiin sheego

c. Waxaa kaloo ka mid ah qaybaha magacuyaallada dhimman labo magacuyaal kale: la iyo is. La waa magacuyaal yeele oo aanu caddayn qofka loola jeedo, waa qof-laawe (passive), falkuna wuxuu ula dhaqmaa sidii qofka 3° ee lab oo kelida ah.Tus.: Waa la xaday Waa lagu arkay (lagu < la + ku mu.2°ly.ke)

Is waa magacuyaal aan isbeddelin oo layeele ah, muujinayana in falku uu ku noqonayo isla yeelaha ama wax la is weydaarsanayo.Tus.: Wuu is dilay (fal noqod) Way is arkeen (isdhaafsi).

Qaababka cayimayaasha (yacnii dibkabayaasha tilmaamaha, lahaan- shaha iyo weyddiimaha ee kor ku xusan) oo lagu lifaaqo magacyada, waxaa loo adeegsan karaa si madaxbannaan, yacnii magacuyaal ebyoon ayay yihiin. Magacuyaalladan waxay kaloo cayimayaasha uga duwanyihiin in ay leeyihiin qaab wadareed oo aan u kala soocnayn lab iyo dheddig iyo arrima kale oo aan mid mid u arki doonna:

a.

Magacuyaalladan laba arrimood ayay uga duwanyihiin dibkabayaasha tilmaame. Waxay leeyihiin qaab wadareed iyo qaab 4° oo aan lahayn dibkabayaasha tilmaame oo tilmaamaya wax meel shishe yaalla.

cayn dhawaan durugsan baallayn shishayn lab kan/ka kaas/kan keer koo dheddig tan/ta taas/tan teer too wadar = l. & dh. kuwan kuwaas kuweer kuwoo

Tus.: Kuwaas baa ka yimid dibadda Keer yimid maanta waa walaalkay Waa tan mucallimadda cusub Kani waa walaalkay

b.

Xitaa magacuyaallada lahaansho waxay u kala baxaan lab iyo dheddig, waxayna leeyihiin qaab wadareed cayntiisu aanay u kala soocnayn lab iyo dheddig.

qof lab dheddig wadar 1° kayga tayda kuwayga 2° kaada taada kuwaaga 3° l kiisa tiisa kuwiisa 3° dh keeda teeda kuweeda 1° w.so kaayaga taayada kuwayaga 1° w.mi keenna teenna kuweenna 2° w kiinna tiinna kuwiinna 3° w kooda tooda kuwooda

Tus.: Haddaadan baabuur wadanin kayga qaado Ardadiinna kuwayaga ayaa ka firfircoon Wallee ina ragow tala adduun taada uun ma aha

c.

Magacuyaalladan waxay tilmaamaan qof ama wax aan cayinayn oo magaciisa aan la aqoon, waxayna noqon karaan yeele ama la yeele, waxayna leeyihiin qaab wadareed. Xitaa qodobka kii/tii waxa loo adeegsan karaa magacuyaal ahaan marka la doonaayo in la qariyo qof magaciisa.

lab dheddig wadar ku tu kuwo koo too kuwo kii tii kuwii

kuwo

Tus.: Tu aan la aqoon baa timid Mid baan halkaas ku arkay Ku aan la aqoonin ayaan halkaas ku arkay Kuwo dibadda ka yimid ayaan ka maqlay Kii baa yimid

d.

Magacuyaallada soo socda waxaa la adeegsadaa oo keliya marka la doonayo in la ogaado qof ama shey magaciisa kaasoo yeele ama layeele noqon kara:

lab dheddig wadar kee tee kuwee kuma tuma kuwama yaa yaa kuwee

Tus.: Kee baa kula quman? Waa tuma midda soo socota? Yaa kuu sheegay warkan? Kuwee baa kula fiican? Tumaad aragtay

Waxaanu halkaan ku soo koobaynaa sifaynta sarfaha hodanka ah ee falalka af-somaaliga, ha ahaato xagga isrogrogga iyo xagga farcamidda. Dhismaha aasaasiga ee qaababka falalka af-soomaaliga intooda badani waa sidatan:

Salka ereyga Salkordhiye Qof Isrog.(amminka)

Waa unugga matilaya micnaha ereyga. Waxaana ka mid ah falalka sida: cun, qor, xir, dil iwm. Dhammaan sal-faleedyada fal-gudbayaasha iyo fal- magudbayaasha ee aan lahayn lifaaqyo (yacnii dibkabe la’aan ah) waxay ka mid yihiin kooxda isrogrogga 1°. Sida aan dib ugu arki doonno xitaa salka ereyga wuxuu noqon karaa mid ka kooban sal iyo dibkabe, sida falalka asalkoodu ka soo jeedo magac: duq, carro iwm oo markii lagu lifaaqo dibkabaha -ow ay noqonayaan falal. Tus.: Duqow < duq + ow Carrow < carro + ow

micnihii magacyadan waxaa loo rogay micna aan kii hore ka duwanayn, laakiin leh qaab faleed.

Waa wax markii lagu lifaaqo salka uu ereyga ku kordhiyo micna dheeraad ah, isagoo beddelaya xataa tirada kaqaybgalayaasha hawsha, sida aan ka dareemayno weertan: Koobku waa jabay

Weertani waxay leedahay hal magac oo yeele ah, falkuna waa fal-magudbe, weerta: Maryan koobka way jabisay

waxaa ku jira labo magac oo kala ah yeele iyo layeele, falkuna markan waa fal-gudbe. Haddaba sal-faleedka jab oo ah fal-magudbe ka tirsan kooxda isrogrogga 1° waxaa lagu kabay salballaariyaha -is oo ka dhigay fal-gudbe oo ka tirsan kooxda isrogrogga 2°.

III - Qof

Waa shayga muujinaya iswaafajinta falka iyo qofka ah falaha weerta:

(Iyadu) way cuntay [ cun ] [ t ] [ ay ]

sal waaf. qf 3°dh isrog. tagto (Annagu) waan cunnay [ cun ] [ n ] [ ay ]

sal waaf. qf 1°w isrog. tagto (Isagu) wuu cunay [ cun ]

[ ay ]

sal waaf. qf 3°ke isrog. tagto

Isrogroggu waa shayga muujinaya falka amminkiisa (tense), muuqaalkiisa (aspect) iyo habkiisa (mood). Iskudhafka lifaaqa iswaafajiyaha qofka iyo amminku wuxuu soo saaraa 5 qaab oo kala duwan, laakiin waxaa loo adeegsadaa 8 nooc magacuyaal oo kala duwan. Arrintaasna waxaa tusaale ahaan aan ka arkaynaa falka cun isrogroggiisa amminka joogtada iyo tagtada ah:

qofka

tagto joogto 1 ke (waan) cun – Ø – ay cun – Ø – aa 2 ke (waad) cun – t – ay cun – t – aa 3 ke. l (wuu) cun – Ø – ay cun – Ø – aa 3 ke. dh (way) cun – t – ay cun – t – aa 1 w. so (waan) cun – n – ay cun – n – aa 1 w. mi (waynu) cun – n – ay cun – n – aa 2 w (waad) cun – t – een cun – t – aan 2 w (way) cun – Ø – een cun – Ø – aan

Sida muuqata waa eber (Ø) lifaaqa qof qofka 1°ke, 3°ke.l; 3°w; lifaaqa -t- waxuu u gaar yahay qofka 2°ke, 3°ke.dh, 2°w; lifaaqa -n- isna waxaa u gaar yahay qofka 1°w. Lifaaqyadan waxaa lagu sii lifaaqaa dibkabaha isrogrogga falka tagtada oo ah -ay ama -een, marka falku uu yahay joogtana waxaa lagu lifaaqaa -aa/-aan. Dabcan, isrogrogyada noocyadoodu way badanyihiin oo kuma eka oo keliya midka la xiriira amminka aan tusaale ahaan kor ku soo muujinnay, laakiin waxaa jira kuwa kale oo la xiriira muuqaalka (aspect), habka (mood) iyo xataa marka falku yahay qaab diidmo ah (tusaalooyinka la xiriira isrogroyadan waxaa laga helayaa shaxda isrogrogga falalka).

Af-soomaaliga, isagoo laga eegayo xagga isrogrogga, waxaa la ogaadey in falalku ay u kala baxaan laba qayb sarfeed: a) qayb aad u tira badan oo leh dibkabeyaal, b) iyo qayb sooyaal ah oo si gaar ah ay u leeyihiin sarfe horkabe iyo dibkabe ah, qaybtaan waxaa ka mid ah falka yahay oo marka uu yahay tagto u dhaqma sida falalka dibkabayaasha leh, marka uu joogto yahayna wuxuu noqdaa fal dibkabe ah

a. Kooxda 1°: falalka dibkabayaasha leh (Isrogroggooda)

Falalka kooxdan 1° oo sarfahoodu aanu fududayn waxay ka koobanyihiin 4 nooc isrogrog oo kala duwan.

Isrogrogga 1° Isrogroggani waxaa u gaar ah falalka aan salkoodu lahayn lifaaqyo, ha ahaadeen fal-gudbe (cun, qor, xir...) ama fal-magudbe (tag, jab, kar…). Tus.: Cali baa cunay tufaaxa Gabadha ayaa qortay warqaddan Koobku wuu jabay Nimanku way tageen

Isrogroggan koowaad waxaa kaloo ka mid ah xitaa falal sal ballaariye wata, saddex qayb ayayna u kala baxaan: - Qaybta 1° waa fal-magudbayaal oo ka yimaadeen: magac + ow baraf + ow = barafow (tus.Biyuhu way barafoobeen) nacas + ow = nacasow

- Qaybta 2° waxay ka koobantahay fal (-gudbe-sababeeye) + am. Lifaaqan wuxuu weerta ka dhigaa yeele-laawe (passive), falkuna waa fal-magudbe. F + -am xir + -am (tus.: Albaabku waa xirmay)

- Qaybta 3° waa falalka ku dhammaada -i , kuwaasoo u dhaqma

qaabka isrogrogga 1° iyo midka II°ba, sida falka badi oo labada

siyoodba loo adeegsan karo:

-iyay -iday badiyid (1° isrog.)

Tus.: Kooxdan ayaa badiday badi -yay -isay badin (2° isrog.)

Tus.: Kooxdan ayaa badisay

Isrogroggani waxaa uu gaar u yahay falalka asalkoodu ka yimid falal kale oo lagu lifaaqay dibkabe.

- F + -is (lifaaq sababeed) kar (f.mg)

Shaahu wuu karay

kar + is = karis (f.g) Ubax shaah bay karisay jab (f.mg)

Dhaladu way jabtay jab + is = jabis (f.g) Caasha dhalada ayay jebisay

-

sun + -ée = sumee Yaa cuntada sumeeyey? qado + ayn = qadayn Xageed ka qadayn rabtaa? run + ayn = rumayn Wax la rumayn karo ma aha cidlo + -ée = cidlee Maxay guriga u cidleeyeen?

- Falalka isrogrogga 4°+ -ée adag + -ée =adkée Aad ayay u adkeeyeen imtixaanka yar + ee = yaree

Intaa ka badan lama yareeyn karo

Kuwa isrogroggan raacsan waxaa ka mid ah falal farcame oo leh lifaaqa –at oo falka ku soo kordhiya micne wax samaysasho.

- F + -at qaado + at = qaadad Lacag ayuu qaatay (qaadtay = qaattay) guuris + at = guursad Cali gabar buu guursaday yarow + at = yaraad Biyuhu way yaraadeen

-

geeri + at = geriyood Xagguu ku geeriyooday ninku? gaajo + at = gaajood Aad baan u gaajooday

Kuwa isrogroggan raacsani waa falal gaar ah oo badankuudu ay leeyihiin micno aan ka fogayn sifada (adjective), haseyeeshe markii laga eego xagga sarfaha iyo weereyntaba waxay u dhaqmaan sida falka, waxayna marwalba ay ku lifaaqanyihiin falka ahaw, sidaa awgeed waxaa lagu magacaabaa “fal sifo”, oo Andrzejewski-na uu ku magacaabay “hybrid verbs”. Falal sifo laba qaybood ayay u kala baxaan: a) fal saleedyo ama fal sifo oo asal ah ( oo dadka qaarkood ay ku tiriyaan inay yihiin sifooyin), sida: cad, yar, weyn, dheer, adag, leh, jecel, macaan, og, la’, oggol, cusub, iwm. b) fal sifo kuwa ugu badan oo ka soojeeda falal kale ama magacyo iyagoo lagu kabay lifaaqyada -an / -oon.

- F (fal saleed): adag, yar, weyn, og adag Way adagtahay inuu yimaado maanta (adag + tahay) yar Wiilku wuu ka yaraa gabadha. (yaraa < yar + ahaa) weyn Anigu waan kaa weynahay (weynahay <weyn + ahay) og

Waan ogaa in aad dhooftay (ogaa < og + ahaa)

- F + -an xir + -an = xiran xafiisku wuu xiranyahay Shalayna wuu xirnaa

- M + -oon udug + -oon = udgoon Catarkan aad buu u udgoonyahay

- M + -an guduud + -an = guduudan Qalinku wuu guduudanyahay

b. Kooxda 2°: falalka horkabeyaasha leh

Kooxdan waxay ka koobantahay falal tiradoodu aad u koobantahay, haddana adeegsigoodu aad buu u badanyahay. Waxay leeyihin lifaaqyo horkabe iyo dibkabeba ah oo isrogroga, waxayna isu rogrogaan qaabka ugu qaddiimsan ee luqadda. Kooxdan waxaa ugu muhimsan shantan fal ee hoos ku xusan: aqoo, aal, imow, dheh, ahaw. Tus.: Waxaa nimid marka ay iyagu yimaadeen. Qofka aad taqaanaa waan kula aqaanaa. Anigu shalay ayaan imid, idinkuna goormaad timaaddeen? Xaggay yaallaan buugaagtu. Ma xasuusantahay waxa aan ku niri ?

Falka shanaad oo ah ahaw wuxuu horkabe leeyahay amminka joogtada oo keli ah. Tus.: Waxaad tahay nin wanaagsan (Falalkan isrogroggooda oo kaamil ah ka eeg bogagga shaxda hogatuska.)

Qaybtan waxaa lagu qaadaadhigayaa qurubyo aan isbeddelayn oo weerta gudaheeda ka kala ciyaara kaalimo kala duwan, waxayna kala yihiin: horyaalayaasha, xiriiriyeyaasha, qurub diiradeedyada, iyo qurubyo cayima nooca ay weertu tahay.

Waa qurubyo bartoodu tahay falka ka hore (halkaasoo ay ku lifaaqmaan magacuyaallada dhimman oo layeelaha ah), waxay weerta gudaheeda ku hayaan magaca aan yeelaha ahayn, yacnii horyaalkaas la’aantiisa magacaas kama mid ahaan karo weerta. Horyaalayaashu waa afar: u, ku, ka, la. Sida soo socota ayayna u shaqeeyaan: a. Ku iyo ka waxay isku xiraan falka iyo meesha fakaasi uu ka dhacayo. Tus.: Cali wuxuu ka shaqeeyaa warshadda Xasan suuqa ayaan ku arkay

- Ka waxaa kaloo loo adeegsadaa meel ka imaansho. Tus.:

Nin baa Gaalkacyo ka yimi.

Sidoo kale mawduuc laga hadlayo ayaa loo adeegsadaa. Tus.:

Axmed taariikhdiisa ayuu ka hadlay

- Ku waxaa kaloo loo adeegsadaa wasiilo. Tus.: Bariiska qaaddada ku cun!

b. U waa horyaale 4 siyood loo adeegsado:

- hadaf ama ulajeeddo ayuu la xiriiraa. Tus.:

Wiilku wax buu u danleeyahay?

- ama jiho. Tus.:

Aadan dibadda ayuu u dhoofay.

- ama cid u samafalid. Tus.: Maryan, wiilka shaah u kari!

- ama hab. Tus.: Si wanaagsan u habay! Si fiicaan u akhri!

c. La waa layeele tilmaama la jirid ama wadajir. Tus.: Cali aabihiis ayuu la joogay.

Horyaalayaasha rugtoodu waa falka hortiisa, magaca ay la shaqeeyaanna meel uma go’na. Haddii weer gudaheeda laga helo in ka badan hal horyaale waxay ku wada kulmaan falka hortiisa5 , mararka qaarkood waxaa dhici karta in magaca uu la xiriiro lagu wareero sidii loo fasiri lahaa, waxaa keliyah oo lagu kala saari karaa xaaladda (context), sida weertan: Axmed baa odayga wiilka guriga ugu geeyey (yaa la geeyey, yaana loo geeyey?)

Weertan kale ee fudud:

5 Iskudhafka horyaallada iyo magacuyaallada dhimman ee layeelaha ah waxaad ka eegtaa shaxda hogatuska.

Axmed baa qaaday buugaagta.

Haddii aan ku darno cidda loo soo qaaday iyo meesha laga soo qaaday buugaagta waxaa soo baxaysaa weertan ballaaran: Axmed baa Maryam uga qaaday buugaagta miiska.

Weertan waxay ka timid isku dhafka labadan weerood: Axmed baa ka qaaday buugaagta miiska + Axmed. baa u qaaday Maryam buugaagta

Horyaallada isku dhafan ama ku dhafan magacuyaallada layeelaha ah oo kaamil ah waxaad ka eegtaa shaxda horyaallada iyo magacuyaallada.

Qurubyadan hawshooda aasaasiga ahi waa xiriirinta ereyada ama weeraha. Xiriiriyeyaasha ugu muhimsan iyo waxa ay kala qabtaan waxaa ka mid ah: iyo Xiriiriyahani wuxuu isku xiraa magacyo, magacuyaallo iyo tirooyin. Tus.: Cali iyo Maxamed waa walaalo Aniga iyo adiguba waan aragnay Labaatan iyo shan sano ayuu jiraa na Waxay isku xirtaa laba weerood, siiba marka ay kala leeyihiin yeele ama fal kala duwan, weerta labaad ereygeeda koobaad ayayna isku lifaaqdaa. Tus.: Cali bariis buu cunay Jaamacna baasto Guriga ayaan aadayaa waana seexanayaa Waan tagayaa adiguna?

oo Xiriiriyahan siyaabo kala duwan ayaa loo adeegsadaa, inta ugu muhimsanina waa kuwan: - Iskuxiridda labo weer tebineed oo ebyoon ama labo weer amar. Tus.: Awees waa wiil dheer oo cas Geeddi oo dhowaan yimid baa keenay alaabta

Soo orodoo ii kalay!

- Iskuxiridda laba fal oo isku mar la qabtay. Tus.: Anigoo soo socda baa Cali ii yeerey

ee Xiriiriyahanna siyabo kala duwan ayaa loo adeegsadaa: - wuxuuna isku xiraa laba weerood. Tus.: Amed ma seexan ee Ubax baa seexatay Daah ha cunee Aan seexannee, nalka naga dami!

- Waxaa kaloo loo adeegsadaa orah magaceed (nominal phrase) gudaheeda. Tus.: Dukaanka dahabka ee Caasho ayaa dhow

-se Waa xiriiriye lid oo isku naba weerta dambe ereygeeda koobaad sida aan ku soo aragnay –na. Tus.: Faarax wuu tagay Geeddise wuu seexday

ama/mise Labadan xiriiriye waxay isku xiraan labo erey ama labo weerood oo kala duwan. Mise weer weyddiimeed ayaa loo adeegsadaa, amana weer aan weddiin ahayn.Tus.: Cali guriga ayuu jiraa ama shaqada Yaad doonaysaa, Cabdullaahi mise Saciid?

laakiin/haseyeeshee Labadan xiriiriye, inkastoo aan ahayn qurbyo, haddana hawshoodu kama duwana waxa ay qabtaan xiriiriyeyaasha kale, sida xiriiriyaha ee ayay u muujinayaa micno iska soo horjeeda. Tus.: Calasow wuu yimid laakiin kuma arkin Saynab way timid haseyeeshee kuma arkin

Qaybtan waxay ka koobantahay: baa iyo ayaa. labadan qurub oo isku si loo adeegsado waxay diiradda saaraan magaca ay ka dambeeyaan ama ay ku

ag dhowyihiin, hawshooduna waxay tahay in ay muujiyaan in magacaasi uu yahay mid sida warka cusub ee la rabo in loo gudbiyo dhageystaha ama akhriyaha, Tus.: Cali baa ka yimid Afgooye

(weertan waxaa laga dareemayaa in horey loo ogaa in laga yimid Afgooye, warka cusubse wuxuu yahay in Cali uu yahay qofka yimid oo ah yeelaha weerta, weertaa waxay jawaab u tahay weyddiinta ah: yaa ka yimid Afgooye?) Qurubyadan marka ay diiradda saarayaan layeelaha waxay ku dhafmaan magacuyaallaka dhimman oo yeelaha ah.Tus.: Gabadhu Cali bay (baa+ay) aragtay

Gaar ahaan marka la hadlayo qurubkan wuxuu ku lifaaqmi karaa magaca:

Calaa (Cali + ayaa) yimid

Waxaa kaloo qurub diiradeedyada la halmaala ereyga waxaa. Ereygan hawshiisu kama duwana midda ay qabtaan labada qurub ee aan kor ku soo xusnay, laakiin dhaqan gaar ah ayuu leeyahay marka laga eego xagga weereynta, maxaayeelay magaca uu diiradeynaayo wuxuu u wareejiyaa weerta dhammaadkeeda.Tus.: Aadan wuxuu arkay faras cad (Aadan faras cad ayuu arkay)

Weeraha lagu magacaabo: weer caddayn (declarative sentence), weer weyddiimeed, weer amar, weer shardiiley iyo weer talo (obtative sentence) waxay leeyihiin qurubyo kala duwan oo muujinayaan kala duwanaanta hababka (mood) falalka. Waa kuwan, qurubyada ugu muhimsan (waa, ma, ha, sow, y-) iyo tusaalooyinkooda:

a. weero caddayn

qurubka qaab faleedka w. caddayn waa sugaa w. weyddiimeed ma sugaa w. amar --- sug (ke)/ suga (w) w. shardiiley waa sugi lahaa w. talo ha sugo

b. weero diidmo

qurub q. diidmo q. faleed w. caddayn --- ma sugo w. weyddiimeed sow ma sugo w. amar ha --- sugin/suginina w. shardiiley --- ma sugeen w. talo yaanu --- sugin

Andrzejewski, B.W. “Pronominal and prepositional particles in Nothern Somali”, African Language Studies, 1, 1960. Andrzejewski, B.W. “Inflectional characteristics of the so-called week verbs in Somali”, African Language Studies, 9, 1968. Andrzejewski, B.W “Some observation on hybrid verbs in Somali”, African Language Studies,10, 1969. Puglielli, A. Sintassi della lingua somala, Studi Somali 2, Roma, MAE,1981. Puglielli, A. “La derivazione nominale in Somalo”, in A. Puglielli (a cura di) Aspetti morfologici, lessicali e della focalizzazione, Studi Somali 5, Roma, MAE, 1984.

Puglielli, A . e Ciise Mahamed Siyaad, “La flessione del nome”, in A. Puglielli (a cura di) Aspetti morfologici, lessicali e della focalizzazione, Studi Somali 5, Roma, MAE, 1984. Puglielli, A e R.Ajello “More on 'hybrid verbs' in Somali”, in M. Bachhaus- Gerst and F. Serzisko (eds.), Cushitic-Omotic: Papers from the International Symposium on Cushitic and Omotic Languages, Hamburg, Helmut Buske Verlag, 1988. Puglielli, A. e Abdalla Omar Mansur , Barashada Naxwaha Af Soomaaliga, Londra, Haan Publisher, 1999. Puglielli, A. “ The structure of coordination in Somali”, in M. Hoehne and V. Lulin (eds.), Milk and Peace, Drought and War. Somali Culture, Society and Politics, London, C. Hurst §Co Publishers LTD, 2010 Saeed John, Somali Syntax. London: John Benjamins, 1999.

A. Falalka dibkabayaasha leh

Isrogrogga – I

CUN

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

cuni 2° ke. cun cunin

2° w. cuna cunina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. cunaa ma cuno cunayaa ma cunayo 2° ke. cuntaa ma cunto/cuntid cunaysaa ma cunayso/cunaysid 3° ke.l cunaa ma cuno cunayaa ma cunayo 3° ke.dh. cuntaa ma cunto cunaysaa ma cunayso 1° w. cunnaa ma cunno cunaynaa ma cunayno 2° w. cuntaan ma cuntaan cunaysaan ma cunaysaan 3° w. cunaan ma cunaan cunayaan ma cunayaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. cunay ma cunin cunayay ma cunayn/cunaynin 2° ke. cuntay ma cunin cunaysay ma cunayn/cunaynin 3° ke.l cunay ma cunin cunayay ma cunayn/cunaynin 3° ke.dh. cuntay ma cunin cunaysay ma cunayn/cunaynin 1° w. cunnay ma cunin cunaynay ma cunayn/cunaynin 2° w. cunteen ma cunin cunayseen ma cunayn/cunaynin 3° w. cuneen ma cunin cunayeen ma cunayn/cunaynin

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. cuni jiray ma cuni jirin 2° ke. cuni jirtay ma cuni jirin 3° ke.l cuni jiray ma cuni jirin 3° ke.dh. cuni jirtay ma cuni jirin 1° w. cuni jirnay ma cuni jirin 2° w. cuni jirteen ma cuni jirin 3° w. cuni jireen ma cuni jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. cuni doonaa ma cuni doono 2° ke. cuni doontaa ma cuni doonto/doontid 3° ke.l cuni doonaa ma cuni doono 3° ke.dh. cuni doontaa ma cuni doonto 1° w. cuni doonnaa ma cuni doonno 2° w. cuni doontaan ma cuni doontaan 3° w. cuni doonaan ma cuni doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. cuni lahaa ma cuneen 2° ke. cuni lahayd ma cunteen 3° ke.l cuni lahaa ma cuneen 3° ke.dh. cuni lahayd ma cunteen 1° w. cuni lahayn ma cunneen 2° w. cuni lahaydeen ma cunteen 3° w. cuni lahayeen ma cuneen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. (aan) cuno (aanan) cunin (aan) cunay (aanan) cunin 2° ke. (aad) cunto/cuntid (aadan) cunin (aad) cuntay (aadan) cunin 3° ke.l (uu) cuno (uusan) cunin (uu) cunay (uusan) cunin 3° ke.dh. (ay) cunto (aysan) cunin (ay) cuntay (aysan) cunin 1° w. (aan/aynu) cunno (aanan) cunin (aan/aynu) cunnay (aanan) cunin 2° w. (aad) cuntaan (aadan) cunin (aad) cunteen (aadan) cunin 3° w. (ay) cunaan (ayan) cunin (ay) cuneen (ayan) cunin

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. (an) cuno yaanan cunin 2° ke. (ad) cunto yaanad cunin 3° ke.l (ha) cuno yaanu/yuusan cunin 3° ke.dh. (ha) cunto yaanay/yaysan cunin 1° w. (aynu/an) cunno yaynu/yaanan cunin 2° w. (ad) cunteen yaanad cunin 3° w. (ha) cuneen yaanay/yaysan cunin

Isrogrogga – IIa TOOSI

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

toosin 2° ke. toosi toosin

2° w. toosiya toosinina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. toosiyaa ma toosiyo toosinayaa ma toosinayo 2° ke. toosisaa ma toosiso / toosisid toosinaysaa ma toosinayso / toosinaysid 3° ke.l toosiyaa ma toosiyo toosinayaa ma toosinayo 3° ke.dh. toosisaa ma toosiso toosinaysaa ma toosinayso 1° w. toosinaa ma toosino toosinaynaa ma toosinayno 2° w. toosisaan ma toosisaan toosinaysaan ma toosinaysaan 3° w. toosiyaan ma toosiyaan toosinayaan ma toosinayaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. toosiyay ma toosin toosinayay ma toosinayn/toosinaynin 2° ke. toosisay ma toosin toosinaysay ma toosinayn/toosinaynin 3° ke.l toosiyay ma toosin toosinayay ma toosinayn/toosinaynin 3° ke.dh. toosisay ma toosin toosinaysay ma toosinayn/toosinaynin 1° w. toosinay ma toosin toosinaynay ma toosinayn/toosinaynin 2° w. toosiseen ma toosin toosinayseen ma toosinayn/toosinaynin 3° w. toosiyeen ma toosin toosinayeen ma toosinayn/toosinaynin

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. toosin jiray ma toosin jirin 2° ke. toosin jirtay ma toosin jirin 3° ke.l toosin jiray ma toosin jirin 3° ke.dh. toosin jirtay ma toosin jirin 1° w. toosin jirnay ma toosin jirin 2° w. toosin jirteen ma toosin jirin 3° w. toosin jireen ma toosin jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. toosin doonaa ma toosin doono 2° ke. toosin doontaa ma toosin doonto/doontid 3° ke.l toosin doonaa ma toosin doono 3° ke.dh. toosin doontaa ma toosin doonto 1° w. toosin doonnaa ma toosin doonno 2° w. toosin doontaan ma toosin doontaan 3° w. toosin doonaan ma toosin doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. toosin lahaa ma toosiyeen 2° ke. toosin lahayd ma toosiseen 3° ke.l toosin lahaa ma toosiyeen 3° ke.dh. toosin lahayd ma toosiseen 1° w. toosin lahayn ma toosinneen 2° w. toosin lahaydeen ma toosiseen 3° w. toosin lahayeen ma toosiyeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. (aan) toosiyo (aanan) toosin (aan) toosiyay (aanan) toosin 2° ke. (aad) toosiso / toosisid (aadan) toosin (aad) toosisay (aadan) toosin 3° ke.l (uu) toosiyo (uusan) toosin (uu) toosiyay (uusan) toosin 3° ke.dh. (ay) toosiso (aysan) toosin (ay) toosisay (aysan) toosin 1° w. (aan/aynu) toosinno (aanan) toosin (aan/aynu) toosinay (aanan) toosin 2° w. (aad) toosisaan (aadan) toosin (aad) toosiseen (aadan) toosin 3° w. (ay) toosiyaan (ayan) toosin (ay) toosiyeen (ayan) toosin

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. (an) toosiyo yaanan toosin 2° ke. (ad) toosiso yaanad toosin 3° ke.l (ha) toosiyo yaanu/yuusan toosin 3° ke.dh. (ha) toosiso yaaney/yaysan toosin 1° w. (aynu/an) toosinno yaynu/yaanan toosin 2° w. (ad) toosiseen yaanad toosin 3° w. (ha) toosiyeen yaaney/yaysan toosin

Isrogrogga – IIb CADDEE

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

caddayn 2° ke. caddee Caddeyn

2° w. caddeeya caddeynina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. caddeeyaa ma caddeeyo caddeynayaa ma caddeynayo 2° ke. caddeysaa ma caddeeyso / caddeeysid caddeynaysaa ma caddeynayso / caddeynaysid 3° ke.l caddeeyaa ma caddeeyo caddeynayaa ma caddeynayo 3° ke.dh. caddeysaa ma caddeeyso caddeynaysaa ma caddeynayso 1° w. caddeeyaa ma caddeyno caddeeynaynaa ma caddeeynayno 2° w. caddeysaan ma caddeysaan caddeysaan ma caddeysaan 3° w. caddeeyaan ma caddeeeyaan caddeeyaan ma caddeeyaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. caddeeyey ma caddeyn caddaynayay ma caddaynayn/caddaynaynin 2° ke. caddeysay ma caddeyn caddeynaysay ma caddaynayn/caddaynaynin 3° ke.l caddeeyey ma caddeyn caddenayay ma caddaynayn/caddaynaynin 3° ke.dh. caddeysay ma caddeyn caddeynaysay ma caddaynayn/caddaynaynin 1° w. caddeynay ma caddeyn caddaynaynay ma caddaynayn/caddaynaynin 2° w. caddeyseen ma caddeyn caddaynayseen ma caddaynayn/caddaynaynin 3° w. caddeeyeen ma caddeyn caddaynayeen ma caddaynayn/caddaynaynin

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. caddayn jiray ma caddayn jirin 2° ke. caddayn jirtay ma caddayn jirin 3° ke.l caddayn jiray ma caddayn jirin 3° ke.dh. caddayn jirtay ma caddayn jirin 1° w. caddayn jirnay ma caddayn jirin 2° w. caddayn jirteen ma caddayn jirin 3° w. caddayn jireen ma caddayn jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. caddayn doonaa ma caddayn doono 2° ke. caddayn doontaa ma caddayn doonto/doontid 3° ke.l caddayn doonaa ma caddayn doono 3° ke.dh. caddayn doontaa ma caddayn doonto 1° w. caddayn doonnaa ma caddayn doonno 2° w. caddayn doontaan ma caddayn doontaan 3° w. caddayn doonaan ma caddayn doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. caddayn lahaa ma caddeeyeen 2° ke. caddayn lahayd ma caddeyseen 3° ke.l caddayn lahaa ma caddeeyeen 3° ke.dh. caddayn lahayd ma caddayseen 1° w. caddayn lahayn ma caddaynayn 2° w. caddayn lahaydeen ma caddayseen 3° w. caddayn lahayeen ma caddeeyeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. (aan) caddeeyo (aanan) caddayn (aan) caddeeyay (aanan) caddayn 2° ke. (aad) caddeyso / caddeysid (aadan) caddayn (aad) caddeysay (aadan) caddayn 3° ke.l (uu) caddeeyo (uusan) caddayn (uu) caddeeyay (uusan) caddayn 3° ke.dh. (ay) caddeyso (aysan) caddayn (ay) caddaysay (aysan) caddayn 1° w. (aan/aynu) caddeyno (aanan) caddayn (aan) caddaynay (aanan) caddayn 2° w. (aad) caddeysaan (aadan) caddayn (aad) caddayseen (aadan) caddayn 3° w. (ay) caddeeyaan (ayan) caddayn (ay) caddeeyeen (ayan) caddayn

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. (an) caddeeyo yaanan caddaynin 2° ke. (ad) caddeyso yaanad caddaynin 3° ke.l (ha) caddeeyo yaanu/yuusan caddaynin 3° ke.dh. (ha) caddeyso yaaney/yaysan caddaynin 1° w. (aynu/an) caddeyno yaynu/yaanan caddaynin 2° w. (ad) caddeyseen yaanad caddaynin 3° w. (ha) caddeeyeen yaaney/yaysan caddaynin

Isrogrogga – IIIa DHAQO

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

dhaqan 2° ke. dhaqo dhaqan

2° w. dhaqda dhaqanina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. dhaqdaa ma dhaqdo dhaqanayaa ma dhaqanayo 2° ke. dhaqataa ma dhaqato / dhaqatid dhaqanaysaa ma dhaqanayso / dhaqanaysid 3° ke.l dhaqdaa ma dhaqdo dhaqanayaa ma dhaqanayo 3° ke.dh. dhaqataa ma dhaqato dhaqanaysaa ma dhaqanayso 1° w. dhaqannaa ma dhaqanno dhaqanaynaa ma dhaqanayno 2° w. dhaqataan ma dhaqataan dhaqanaysaan ma dhaqanaysaan 3° w. dhaqdaan ma dhaqadaan dhaqanayaan ma dhaqanayaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. dhaqday ma dhaqan dhaqanayay ma dhaqanayn/dhaqanaynin 2° ke. dhaqatay ma dhaqan dhaqanaysay ma dhaqanayn/dhaqanaynin 3° ke.l dhaqday ma dhaqan dhaqanayay ma dhaqanayn/dhaqanaynin 3° ke.dh. dhaqatay ma dhaqan dhaqanaysay ma dhaqanayn/dhaqanaynin 1° w. dhaqannay ma dhaqan dhaqanaynay ma dhaqanayn/dhaqanaynin 2° w. dhaqateen ma dhaqan dhaqanayseen ma dhaqanayn/dhaqanaynin 3° w. dhaqdeen ma dhaqan dhaqanayeen ma dhaqanayn/dhaqanaynin

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. dhaqan jiray ma dhaqan jirin 2° ke. dhaqan jirtay ma dhaqan jirin 3° ke.l dhaqan jiray ma dhaqan jirin 3° ke.dh. dhaqan jirtay ma dhaqan jirin 1° w. dhaqan jirnay ma dhaqan jirin 2° w. dhaqan jirteen ma dhaqan jirin 3° w. dhaqan jireen ma dhaqan jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. dhaqan doonaa ma dhaqan doono 2° ke. dhaqan doontaa ma dhaqan doonto/doontid 3° ke.l dhaqan doonaa ma dhaqan doono 3° ke.dh. dhaqan doontaa ma dhaqan doonto 1° w. dhaqan doonnaa ma dhaqan doonno 2° w. dhaqan doontaan ma dhaqan doontaan 3° w. dhaqan doonaan ma dhaqan doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. dhaqan lahaa ma dhaqdeen 2° ke. dhaqan lahayd ma dhaqateen 3° ke.l dhaqan lahaa ma dhaqdeen 3° ke.dh. dhaqan lahayd ma dhaqateen 1° w. dhaqan lahayn ma dhaqanneen 2° w. dhaqan lahaydeen ma dhaqateen 3° w. dhaqan lahayeen ma dhaqdeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. (aan) dhaqdo (aanan) dhaqan (aan) dhaqday (aanan) dhaqan 2° ke. (aad) dhaqato/dhaqatid (aadan) dhaqan (aad) dhaqatay (aadan) dhaqan 3° ke.l (uu) dhaqdo (uusan) dhaqan (uu) dhaqday (uusan) dhaqan 3° ke.dh. (ay) dhaqato (aysan) dhaqan (ay) dhaqatay (aysan) dhaqan 1° w. (aan/aynu) dhaqanno (aanan) dhaqan (aan) dhaqannay (aanan) dhaqan 2° w. (aad) dhaqataan (aadan) dhaqan (aad) dhaqateen (aadan) dhaqan 3° w. (ay) dhaqdaan (ayan) dhaqan (ay) dhaqdeen (ayan) dhaqan

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. (an) dhaqdo yaanan dhaqanin 2° ke. (ad) dhaqato yaanad dhaqanin 3° ke.l (ha) dhaqdo yaanu/yuusan dhaqanin 3° ke.dh. (ha) dhaqato yaaney/yaysan dhaqanin 1° w. (aynu/an) dhaqanno yaynu/yaanan dhaqanin 2° w. (ad) dhaqateen yaanad dhaqanin 3° w. (ha) dhaqdeen yaaney/yaysan dhaqanin

Isrogrogga – IIIb QABSO

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

qabsan 2° ke. qabso qabsan

2° w. qabsada qabsanina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. qabsadaa ma qabsado qabsanayaa ma qabsanayo 2° ke. qabsataa ma qabsato/ qabsatid qabsanaysaa ma qabsanayso/ qabsanaysid 3° ke.l qabsadaa ma qabsado qabsanayaa ma qabsanayo 3° ke.dh. qabsataa ma qabsato qabsanaysaa ma qabsanayso 1° w. qabsannaa ma qabsanno qabsanaynaa ma qabsanayno 2° w. qabsataan ma qabsataan qabsanaysaan ma qabsanaysaan 3° w. qabsadaan ma qabsadaan qabsanayaan ma qabsanayaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. qabsaday ma qabsan qabsanayay ma qabsanayn/qabsanaynin 2° ke. qadsatay ma qabsan qadsanaysay ma qabsanayn/qabsanaynin 3° ke.l qabsaday ma qabsan qabsanayay ma qabsanayn/qabsanaynin 3° ke.dh. qabsatay ma qabsan qabsanaysay ma qabsanayn/qabsanaynin 1° w. qabsannay ma qabsan qabsanaynay ma qabsanayn/qabsanaynin 2° w. qabsateen ma qabsan qabsanyaseen ma qabsanayn/qabsanaynin 3° w. qabsadeen ma qabsan qabsanayeen ma qabsanayn/qabsanaynin

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. qabsan jiray ma qabsan jirin 2° ke. qabsan jirtay ma qabsan jirin 3° ke.l qabsan jiray ma qabsan jirin 3° ke.dh. qabsan jirtay ma qabsan jirin 1° w. qabsan jirnay ma qabsan jirin 2° w. qabsan jirteen ma qabsan jirin 3° w. qabsan jireen ma qabsan jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. qabsan doonaa ma qabsan doono 2° ke. qabsan doontaa ma qabsan doonto/doontid 3° ke.l qabsan doonaa ma qabsan doono 3° ke.dh. qabsan doontaa ma qabsan doonto 1° w. qabsan doonnaa ma qabsan doonno 2° w. qabsan doontaan ma qabsan doontaan 3° w. qabsan doonaan ma qabsan doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. qabsan lahaa ma qabsadeen 2° ke. qabsan lahayd ma qabsateen 3° ke.l qabsan lahaa ma qabsadeen 3° ke.dh. qabsan lahayd ma qabsateen 1° w. qabsan lahayn ma qabsaneen 2° w. qabsan lahaydeen ma qabsateen 3° w. qabsan lahayeen ma qabsadeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. (aan) qabsado (aanan) qabsan (aan) qabsaday (aanan) qabsan 2° ke. (aad) qabsato/ qabsatid (aadan) qabsan (aad) qabsatay (aadan) qabsan 3° ke.l (uu) qabsado (uusan) qabsan (uu) qabsaday (uusan) qabsan 3° ke.dh. (ay) qabsato (aysan) qabsan (ay) qabsatay (aysan) qabsan 1° w. (aan/aynu) qabsanno (aanan) qabsan (aan) qabsannay (aanan) qabsan 2° w. (aad) qabsataan (aadan) qabsan (aad) qabsateen (aadan) qabsan 3° w. (ay) qabsadaan (ayan) qabsan (ay) qabsadeen (ayan) qabsan

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. (an) qabsado yaanan qabsanin 2° ke. (ad) qabsato yaanad qabsanin 3° ke.l (ha) qabsado yaanu/yuusan qabsanin 3° ke.dh. (ha) qabsato yaaney/yaysan qabsanin 1° w. (aynu/an) qabsanno yaynu/yaanan qabsanin 2° w. (ad) qabsateen yaanad qabsanin 3° w. (ha) qabsadeen yaaney/yaysan qabsanin

Isrogrogga – IVa (FAL SIFO) ADAG

HABKA EBYOON

joogto qaab diidmo 1° ke. adkahay ma adki 2° ke. adagtahay ma adkid 3° ke.l adagyahay ma adka 3° ke.dh. adagtahay ma adka 1° w. adagnahay ma adkin 2° w. adagtihiin ma adkidin 3° w. adagyihiin ma adka

tagto qaab diidmo tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. adkaa ma adkayn adkaan jiray ma adkaan jirin 2° ke. adkayd ma adkayn adkaan jirtay ma adkaan jirin 3° ke.l adkaa ma adkayn adkaan jiray ma adkaan jirin 3° ke.dh. adkayd ma adkayn adkaan jirtay ma adkaan jirin 1° w. adkayn ma adkayn adkaan jirnay ma adkaan jirin 2° w. adkaydeen ma adkayn adkaan jirteen ma adkaan jirin 3° w. adkayeen ma adkayn adkaan jireen ma adkaan jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. adkaan doonaa ma adkaan doono 2° ke. adkaan doontaa ma adkaan doonto 3° ke.l adkaan doonaa ma adkaan doono 3° ke.dh. adkaan doontaa ma adkaan doonto 1° w. adkaan doonnaa ma adkaan doonno 2° w. adkaan doontaan ma adkaan doontaan 3° w. adkaan doonaan ma adkaan doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. adkaan lahaa ma adkaadeen 2° ke. adkaan lahayd ma adkaateen 3° ke.l adkaan lahaa ma adkaadeen 3° ke.dh. adkaan lahayd ma adkaateen 1° w. adkaan lahayn ma adkaanneen 2° w. adkaan lahaydeen ma adkaateen 3° w. adkaan lahayeen ma adkaadeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. in aan adkahay in aanan adkayn in aan adkaa in aanan adkayn 2° ke. in aad adagtahay in aadan adkayn in aad adkayd in aadan adkayn 3° ke.l in uu adagyahay in uusan adkayn in uu adkaa in uusan adkayn 3° ke.dh. in ay adagtahay in aysan adkayn in ay adkayd in aysan adkayn 1° w. in aan adagnahay in aanan adkayn in aan adkayn in aanan adkayn 2° w. in aad adagtihiin in aadan adkayn in aad adkaydeen in aadan adkayn 3° w. in ay adagyihiin in ayan adkayn in ay adkayeen in ayan adkayn

Isrogrogga – IVb FIICAN

HABKA EBYOON

joogto qaab diidmo 1° ke. fiicnahay ma fiicni 2° ke. fiicantahay ma fiicnid 3° ke.l fiicanyahay ma fiicna 3° ke.dh. fiicantahay ma fiicna 1° w. fiicannahay ma fiicnin 2° w. fiicantihiin ma fiicnidin 3° w. fiicanyihiin ma fiicna

tagto qaab diidmo tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. fiicnaa ma fiicnayn ficnaan jiray ma ficnaan jirin 2° ke. fiicnayd ma fiicnayn ficnaan jirtay ma ficnaan jirin 3° ke.l fiicnaa ma fiicnayn ficnaan jiray ma ficnaan jirin 3° ke.dh. fiicnayd ma fiicnayn ficnaan jirtay ma ficnaan jirin 1° w. fiicnayn ma fiicnayn ficnaan jirnay ma ficnaan jirin 2° w. fiicnaydeen ma fiicnayn ficnaan jirteen ma ficnaan jirin 3° w. fiicnayeen ma fiicnayn ficnaan jireen ma ficnaan jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. ficnaan doonaa ma fiicnaan doono 2° ke. ficnaan doontaa ma fiicnaan doonto 3° ke.l ficnaan doonaa ma fiicnaan doono 3° ke.dh. ficnaan doontaa ma fiicnaan doonto 1° w. ficnaan doonnaa ma fiicnaan doonno 2° w. ficnaan doontaan ma fiicnaan doontaan 3° w. ficnaan doonaan ma fiicnaan doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. fiicnaa lahaa ma fiicnaadeen 2° ke. fiicnaa lahayd ma fiicnaateen 3° ke.l fiicnaa lahaa ma fiicnaadeen 3° ke.dh. fiicnaa lahayd ma fiicnaateen 1° w. fiicnaa lahayn ma fiicnaanneen 2° w. fiicnaa lahaydeen ma fiicnaateen 3° w. fiicnaa lahayeen ma fiicnaadeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. in aan fiicnahay in aanan fiicnayn in aan fiicnaa in aanan fiicnayn 2° ke. in aad fiicantahay in aadan fiicnayn in aad fiicnayd in aadan fiicnayn 3° ke.l in uu fiicanyahay in uusan fiicnayn in uu fiicnaa in uusan fiicnayn 3° ke.dh. in ay fiicantahay in aysan fiicnayn in ay fiicnayd in aysan fiicnayn 1° w. in aan fiicannahay in aanan fiicnayn in aan fiicnayn in aanan fiicnayn 2° w. in aad fiicantihiin in aadan fiicnayn in aad fiicnaydeen in aadan fiicnayn 3° w. in ay fiicanyihiin in ayan fiicnayn in ay fiicnayeen in ayan fiicnayn

B. Falal horkabayaal leh (o shan ah)

AQAAN

MASDAR

aqoon

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo 1° ke. aqaan ma aqaan 2° ke. taqaan ma taqaan 3° ke.l yaqaan ma yaqaan 3° ke.dh. taqaan ma taqaan 1° w. naqaan ma naqaan 2° w. taqaaniin ma taqaaniin 3° w. yaqaaniin ma yaqaaniin

tagto qaab diidmo tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. iqiin ma aqoon (in) aqoon jiray ma aqoon jirin 2° ke. tiqiin ma aqoon (in) aqoon jirtay ma aqoon jirin 3° ke.l yiqiin ma aqoon (in) aqoon jiray ma aqoon jirin 3° ke.dh. tiqiin ma aqoon (in) aqoon jirtay ma aqoon jirin 1° w. niqiin ma aqoon (in) aqoon jirnay ma aqoon jirin 2° w. tiqiineen ma aqoon (in) aqoon jirteen ma aqoon jirin 3° w. yiqiineen ma aqoon (in) aqoon jireen ma aqoon jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. aqoon doonaa ma aqoon doono 2° ke. aqoon doontaa ma aqoon doonto 3° ke.l aqoon doonaa ma aqoon doono 3° ke.dh. aqoon doontaa ma aqoon doonto 1° w. aqoon doonnaa ma aqoon doonno 2° w. aqoon doontaan ma aqoon doontaan 3° w. aqoon doonaan ma aqoon doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. aqoon lahaa ma aqaanneen 2° ke. aqoon lahayd ma taqaanneen 3° ke.l aqoon lahaa ma yaqaanneen 3° ke.dh. aqoon lahayd ma taqaanneen 1° w. aqoon lahayn ma naqaanneen 2° w. aqoon lahaydeen ma taqaaneen 3° w. aqoon lahayeen ma yaqaanneen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. aan aqaanno aanan aqoon aan iqiin aanan aqiin 2° ke. aad taqaanno aadan aqoon aad tiqiin aadan aqiin 3° ke.l uu yaqaanno uusan aqoon uu yiqiin uusan aqiin 3° ke.dh. ay taqaanno aysan aqoon ay tiqiin aysan aqiin 1° w. aan/aynu naqaanno aanan/aynan aqoon aan/aynu niqin aanan/aynan aqiin 2° w. aad taqaanaan aydan aqoon aad tiqiineen aydan aqiin 3° w. ay yaqaanaan ayan aqoon ay yiqiineen ayan aqiin

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. an aqaanno yaanan aqoon 2° ke. ad taqaanno yaanad aqoon 3° ke.l ha yaqaanno yaanu/yuusan aqoon 3° ke.dh. ha taqaanno yaaney/yaysan aqoon 1° w. an/aynu naqaanno yaynu/yaanan aqoon 2° w. ad taqaanaan yaanad aqoon 3° w. ay yaqaanaan yaaney/yaysan aqoon

AAL

MASDAR

Oolli

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo 1° ke. aal (aallaa) ma aal 2° ke. taal (taallaa) ma taal 3° ke.l yaal (yaallaa) ma yaal 3° ke.dh. taal (taallaa) ma taal 1° w. naal (naallaa) ma naal 2° w. taalliin (taallaan) ma taalliin 3° w. yaalliin (yaallaan) ma yaalliin

tagto qaab diidmo tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. iil/iillay ma ool (in) oolli jiray ma oolli jirin 2° ke. tiil/tiillay ma ool (in) oolli jirtay ma oolli jirin 3° ke.l yiil/yiillay ma ool (in) oolli jiray ma oolli jirin 3° ke.dh. tiil/tiillay ma ool (in) oolli jirtay ma oolli jirin 1° w. niil/niillay ma ool (in) oolli jirnay ma oolli jirin 2° w. tiilleen ma ool (in) oolli jirteen ma oolli jirin 3° w. yiilleen ma ool (in) oolli jireen ma oolli jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. oolli doonaa oolli doono 2° ke. oolli doontaa oolli doonto 3° ke.l oolli doonaa oolli doono 3° ke.dh. oolli doontaa oolli doonto 1° w. oolli doonnaa oolli doonno 2° w. oolli doontaan oolli doontaan 3° w. oolli doonaan oolli doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. oolli lahaa ma aalleen 2° ke. oolli lahayd ma taalleen 3° ke.l oolli lahaa ma yaalleen 3° ke.dh. oolli lahayd ma taalleen 1° w. oolli lahayn ma naalleen 2° w. oolli lahaydeen ma taalleen 3° w. oolli lahayeen ma yaalleen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. aan aallo aanan oollin aan iil/iillay aanan iil 2° ke. aad taallo aadan oollin aad tiil/tiillay aadan iil 3° ke.l uu yaallo uusan oollin uu yiil/yillay uusan iil 3° ke.dh. ay taallo aysan oollin ay tiil/tiillay aysan iil 1° w. aan/aynu naallo aanan/aynan oollin aan/aynu niil/niillay aanan/aynan iil 2° w. aad taallaan aydan oollin aynu “ aydan iil 3° w. ay yaallaan ayan oollin aad tiilleen ayan iil

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. an aallo yaanan oolin 2° ke. ad taallo yaanad oolin 3° ke.l ha yaallo yaanu/yuusan oolin 3° ke.dh. ha taallo yaaney/yaysan oolin 1° w. an/aynu naallo yaanan/yaynu oolin 2° w. ad taalleen yaanad oolin 3° w. ha yaalleen yaaney/yaysan oolin

DHEH

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

dhihi/oran 2° ke. dheh dhihin

2° w. dhaha dhihina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. iraahdaa ma iraahdo oranayaa ma oranayo/odhan maayo 2° ke. tiraahdaa ma tiraahdo oranaysaa ma oranayso/odhan mayso 3° ke.l yiraahdaa ma yiraahdo oranayaa ma oranayo/odhan maayo 3° ke.dh. tiraahdaa ma tiraahdo oranaysaa ma oranayso/odhan mayso 1° w. niraahdaa ma niraahdo oranaynaa ma oranayno/odhan mayno 2° w. tiraahdaan ma tiraahdaan oranaysaan ma oranaysaan/odhan maysaan 3° w. yiraahdaan ma yiraahdaan oranayaan ma oranayaan/odhan maayaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. iri ma oran (in) oranayay ma oranayn (in) 2° ke. tiri ma oran (in) oranaysay ma oranayn (in) 3° ke.l yiri ma oran (in) oranayay ma oranayn (in) 3° ke.dh. tiri ma oran (in) oranaysay ma oranayn (in) 1° w. niri ma oran (in) oranaynay ma oranayn (in) 2° w. tiraahdeen ma oran (in) oranayseen ma oranayn (in) 3° w. yiraahdeen ma oran (in) oranayeen ma oranayn (in)

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. oran jiray ma oran jirin 2° ke. oran jirtay ma oran jirin 3° ke.l oran jiray ma oran jirin 3° ke.dh. oran jirtay ma oran jirin 1° w. oran jirnay ma oran jirin 2° w. oran jirteen ma oran jirin 3° w. oran jireen ma oran jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. oran doonaa ma oran doono 2° ke. oran doontaa ma oran doonto 3° ke.l oran doonaa ma oran doono 3° ke.dh. oran doontaa ma oran doonto 1° w. oran doonnaa ma oran doonno 2° w. oran doontaan ma oran doontaan 3° w. oran doonaan ma oran doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. oran lahaa ma iraahdeen 2° ke. oran lahayd ma tiraahdeen 3° ke.l oran lahaa ma yiraahdeen 3° ke.dh. oran lahayd ma tiraahdeen 1° w. oran lahayn ma niraahdeen 2° w. oran lahaydeen ma tiraahdeen 3° w. oran lahayeen ma yiraahdeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. aan iraahdo aanan oran aan iri aanan oran 2° ke. aad tiraahdo aadan oran aad tiri aadan oran 3° ke.l uu yiraahdo uusan oran uu yiri uusan oran 3° ke.dh. ay tiraahdo aysan oran ay tiri aysan oran 1° w. aan/aynu niraahdo aanan/aynan oran aan/aynu niri aanan/aynan oran 2° w. ad tiraahdaan aydan oran aad tiraahdeen ayadan oran 3° w. ay yiraahdaan ayan oran ay yiraahdeen ayan oran

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. an iraahdo yaanan oran 2° ke. ad tiraahdo yaanad oran 3° ke.l ha yiraahdo yaanu/yuusan oran 3° ke.dh. ha tiraahdo yaaney/yaysan oran 1° w. an/aynu niraahdo yaanan/yaynu oran 2° w. ad tiraahdeen yaanad oran 3° w. ha yiraahdeen yaaney/yaysan oran

IMOW

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

iman 2° ke. imow iman/imaanin

2° w. imaada imaanina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. imaaddaa ma imaaddo imanayaa ma imanayo/iman maayo 2° ke. timaaddaa ma timaaddo imanaysaa ma imanayso/iman mayso 3° ke.l yimaaddaa ma yimaaddo imanayaa ma imanayo/iman maayo 3° ke.dh. timaaddaa ma timaaddo imanaysaa ma imanayso/iman mayso 1° w. nimaaddaa ma nimaaddo imanaynaa ma imanayno/iman mayno 2° w. timaaddaan ma timaaddaan imanaysaan ma imanaysaan/iman maysaan 3° w. yimaaddaan ma yimaaddaan imanayaan ma imanayaan/iman maayaan

tagto qaab diidmo tagto socota qaab diidmo 1° ke. imi (d) ma iman (in) imanayay ma imanayn (in) 2° ke. timi (d) ma iman (in) imanaysay ma imanayn (in) 3° ke.l yimi (d) ma iman (in) imanayay ma imanayn (in) 3° ke.dh. timi (d) ma iman (in) imanaysay ma imanayn (in) 1° w. nimi (d) ma iman (in) imanaynay ma imanayn (in) 2° w. timaaddeen ma iman (in) imanayseen ma imanayn (in) 3° w. yimaaddeen ma iman (in) imanayeen ma imanayn (in)

tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. imaan jiray ma imaan jirin 2° ke. imaan jirtay ma imaan jirin 3° ke.l imaan jiray ma imaan jirin 3° ke.dh. imaan jirtay ma imaan jirin 1° w. imaan jirnay ma imaan jirin 2° w. imaan jirteen ma imaan jirin 3° w. imaan jireen ma imaan jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. imaan doonaa ma imaan doono 2° ke. imaan doontaa ma imaan doonto 3° ke.l imaan doonaa ma imaan doono 3° ke.dh. imaan doontaa ma imaan doonto 1° w. imaan doonnaa ma imaan doonno 2° w. imaan doontaan ma imaan doontaan 3° w. imaan doonaan ma imaan doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. imaan lahaa ma imaadeen 2° ke. imaan lahayd ma timaadeen 3° ke.l imaan lahaa ma yimaadeen 3° ke.dh. imaan lahayd ma timaadeen 1° w. imaan lahayn ma nimaadeen 2° w. imaan lahaydeen ma timaadeen 3° w. imaan lahayeen ma yimaadeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. aan imaaddo aanan iman aan imid aanan iman 2° ke. aad timaaddo aadan iman aad timid aadan iman 3° ke.l uu yimaaddo uusan iman uu yimid uusan iman 3°ke.dh. ay timaaddo aysan iman ay timid aysan iman 1° w. aan/aynu nimaaddo aanan/aynan iman aan/aynu nimid aanan/aynan iman 2° w. aad timaaddaan aydan iman aad timaaddee aydan iman 3° w. ay yimaadaan ayan iman ay yimaaddeen ayan iman

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. an imaaddo yaanan iman 2° ke. ad timaaddo yaanad iman 3° ke.l ha yimaaddo yaanu/yuusan iman 3° ke.dh. ha timaaddo yaaney/yaysan iman 1° w. an/aynu nimaadno yaynu/yaanan iman 2° w. ad timaaddeen yaanad iman 3° w. ha yimaaddeen yaaney/yaysan iman

AH

AMAR

MASDAR

qaab diidmo

ahaan 2° ke. ahaw ahaanin

2° w. ahaada ahaanina

HABKA EBYOON

joogto caadaley qaab diidmo joogto socota qaab diidmo 1° ke. ahay ma ihi ahanayaa ma ahanayo 2° ke. tahay ma tihid ahanaysaa ma ahanayso 3° ke.l yahay ma aha ahanayaa ma ahanayo 3° ke.dh. tahay ma aha ahanaysaa ma ahanayso 1° w. nahay ma nihin ahanaynaa ma ahanayno 2° w. tihiin ma tihin ahanaysaan ma ahanaysaan 3° w. yihiin ma aha ahanayaan ma ahanayaan

tagto qaab diidmo tagto caadaley qaab diidmo 1° ke. ahaa ma ahayn ahaan jiray ma ahaan jirin 2° ke. ahayd ma ahayn ahaan jirtay ma ahaan jirin 3° ke.l ahaa ma ahayn ahaan jiray ma ahaan jirin 3° ke.dh. ahayd ma ahayn ahaan jirtay ma ahaan jirin 1° w. ahayn ma ahayn ahaan jirnay ma ahaan jirin 2° w. ahaydeen ma ahayn ahaan jirteen ma ahaan jirin 3° w. ahayeen ma ahayn ahaan jireen ma ahaan jirin

timaaddo qaab diidmo 1° ke. ahaan doonaa ma ahaan doono 2° ke. ahaan doontaa ma ahaan doonto 3° ke.l ahaan doonaa ma ahaan doono 3° ke.dh. ahaan doontaa ma ahaan doonto 1° w. ahaan doonnaa ma ahaan doonno 2° w. ahaan doontaan ma ahaan doontaan 3° w. ahaan doonaan ma ahaan doonaan

SHARDILEY

qaab diidmo 1° ke. ahaan lahaa ma ahaadeen 2° ke. ahaan lahayd ma ahaadeen 3° ke.l ahaan lahaa ma ahaadeen 3° ke.dh. ahaan lahayd ma ahaadeen 1° w. ahaan lahayn ma ahaadeen 2° w. ahaan lahaydeen ma ahaadeen 3° w. ahaan lahayeen ma ahaadeen

HABKA DHIMMAN

joogto dhimman qaab diidmo tagto dhimman qaab diidmo 1° ke. aan ahaado aanan ahaan aan ahaa aanan ahayn 2° ke. aad ahaato aadan ahaan aad ahayd aadan ahayn 3° ke.l uu ahaado uusan ahaan uu ahaa uusan ahayn 3° ke.dh. ay ahaato aysan ahaan ay ahayd aysan ahayn 1° w. aan/aynu ahaanno aanan/aynan ahaan aan/aynu ahayn aynan/aynan ahayn 2° w. aad ahaataan aydan ahaan aad ahaydeen aydan ahayn 3° w. ay ahaadaan ayan ahaan ay ahaayeen ayan ahayn

HAB TALO

qaab diidmo 1° ke. an ahaado yaanan ahaan 2° ke. ad ahaatid yaanad ahaan 3° ke.l ha ahaato yaanu/yuusan ahaan 3° ke.dh. ha ahaato yaaney/yaysan ahaan 1° w. an/aynu ahaanno yaynu/yaanan ahaan 2° w. ad ahaateen yaanad ahaan 3° w. ha ahaadeen yaaney/yaysan ahaan

iyo magacuyaallada layeelaha ahi

Laba horyaale oo iskudhafan

u + ku = ugu u + ka = uga u + la = ula ku + ka = kaga ku + la = kula ka + ka = kaga ka + la = kala

Tus.: Xaggee baad kala timid buugan? Baabuurkii baan guriga aayar uga soo saaray

Horyaallada iyo magacuyaallada layeele ah oo isku dhafan

i + u =

i + ku = igu i + ka = iga i + la = ila

ku + u = kuu ku + ku = kugu ku + ka = kaa ku + la = kula

na + u = noo na + ku = nagu na + ka = naga na + la = nala

ina + u = inoo ina + ku = inagu ina + ka = inaga

ina + la = inala

idin + u = idiin idin + ku = idinku idin + ka = idinka idin + la = idinla

Tus.: Rooble wax fiican ayuu ii sheegay Wiilku in uu idiinla hadlo ayuu doonayaa Cali baabuurkiisi buu nagu qaaday Arbow buug buu kuu dhiibay

Jeylaani baa kula socodsiinaya Wuu noo keenay alaabta

Horyaallada iyo magacuyaalka qoflaawe (la)

la + u = loo la + ku = lagu la + ka = laga la + la = lala

Tus.: Waa lala hadli doona Waa loo sheegay

Horyaallada iyo magacuyaalka noqod (is)

is + u = isu is + ku = isku is + ka = iska is + la = isla

Tus.: Iska jir! Iska warran! Isu gee! Isku dar! Isla qabta!

Magacuyaallo layeele iyo labo horyaale

ugu uga ula kaga kula kala

iigu iiga iila igaga igula igala ku kuugu kaaga kuula kaaga kugula kaala na noogu nooga noola nagaga nagula nagala ina inoogu inooga inoola inagaga inagula inagala idin idiinku idiinka idiinla idinkaga idinkula idinkala la loogu looga loola lagaga lagula lagala

Tus.: Arday kale ayaa fasalka noogu timid Maamulihii baa saaka si faafahsan idinkaga hadlayaa imtixaanka Fatxiya ayaa buugga Axmed kaaga qaadday Cali meel cidla ah ayuu iigaga tagay Gabadha si fiican baa loola dhaqmay Arrintaas mar hore ayaa looga digay Warkan buu noola yimid